NOBEL ÖDÜLÜ KİMLERE VERİLİR?
Dinamitin mucidi Alfred Nobel, kazandığı serveti insanlığa hizmet için harcamak amacıyla, ölümünden sonra 5 dalda ödül dağıtılmasını vasiyet etmiş. Edebiyat bu beş daldan biri. Nobel edebiyat ödülü, edebiyat çevrelerinde prestiji olan bir ödül. Ama ödüllendirilenlerin seçiminde rol oynayan kıstaslar hep tartışılmıştır.

Bir defa, ödülün politik saiklerle verildiği yaygın bir kanaat. İkincisi, batılı kültür dairesi içinde yer alan ülkelerin yazarlarının `kayırıldığı’ bir gerçek.

Ödül verilenlerin edebi kaliteleri ancak üçüncü, dördüncü sırada rol oynayabiliyor. Bu yüzden de, vaktiyle bu ödülü almış olan yazarlardan bir çoğunu bugün hatırlayan bile yok.

Wladyslaw Reymont adını duydunuz mu, mesela? Kendisi 1924 yılında bu ödülü alan Polonyalı. Nobel ödüllerinin internetteki resmi sitesinden baktım, kendisine "for his great national epic, 'The Peasants’’ yani `Köylüler’ isimli milli destanı için bu ödülü vermişler.

Ya, 1933 ödülünü alan İvan Bunin? Onu da hatırlayan yok.

1966 ödülünü isveç’li Elly Sachs’la paylaşan İsrailli Shumuel Yosef Agnon...

1973 ödülünü alan Avustralyalı Patrick White...

1984 ödülünü alan Çekoslovakyalı Jaroslav Seifert...
Hiçbirini hatırlayan yok neredeyse...

`VASAT’ YAZARLAR ŞANSLI

Bir de adını duyduğumuz, bildiğimiz; ama edebi değeri itibarıyla `vasat’ın üstünde olmayan imzalar var:

1901’de ilk ödülü alan Fransız şairi Sully Prudhomme...

1938 yılında bu ödülü alan Amerikalı yazar Pearl S. Buck...

1970’de ödül alan Rus Soljenitsin...

1987 ödülünü alan (Rus asıllı) Amerikalı Joseph Brodsky...

Bunlar ne dünyanın ne de kendi ülkelerinin en iyi yazarları, şairleri değil.

Sully Prudhomme ödül aldığı sırada, sözgelimi Proust hayattaydı.

Pearl S. Buck ödül aldığında Ezra Pound, Homage to ***tus Propertius ve Hugh

Selwyn Mauberley gibi eserlerini çoktan yayımlamış, Kantoların önemli bir bölümünü tamamlamıştı.

Soljenitsin ödül aldığında, Nabokov ve Aytmatov hayattaydı.

Joseph Brodsky’ye ödül verildiği zaman, E.L. Doctorow’un `Ragtime’ ve `The Book of Daniel’ romanları neredeyse klasik olmuştu. John Barth’ın `The Floating Opera’sı da öyle... Thomas Pynchon’ın `Crying of lot 49’ı ve `Gravity's Rainbow’ı da öyle...

Allen Ginsberg, Kurt Vonnegut, J. D. Salinger gibi aykırıları, James Baldwin gibi zencilerı hiç saymıyorum. Bunların hiçbiri dikkate alınmadı ve `rejim karşıtı’ bir Rus göçmenine ödül verildi.

CHURCHİLL BİLE `EDEBİYAT ÖDÜLÜ’ ALDI

Bir de niye edebiyat ödülü aldığı anlaşılamayan, yine çok meşhur isimler görüyoruz listede: İngiliz devlet adamı Sir Winston Churchill 1953’de, Fransız filozof Henri Bergson 1927’de `edebiyat ödülü’ almışlar...

Ama elbette ödül alanlar listesinde edebiyatın zirvelerinden çok sayıda isim de var. T. S. Eliot, William Butler Yeats, William Faulkner, Albert Camus, Samuel Beckett, Pablo Neruda, Octavio Paz, Saint-John Perse...

Bir bu kadar da Nobel Edebiyat Ödülü `verilmeyen’ büyük isimler sıralanabilir:

Tolstoy, Proust, Çehov, Kafka, Borges, Bertolt Brecht, Ezra Pound, James Joyce, Thomas Bernhard, Thomas Hardy, Henrik Ibsen, Virginia Woolf, Joseph Conrad, Allen Ginsberg...

Galiba ödül verilmeyenler listesi ödül verilenler listesinden daha havalı.

Bir de halen hayatta olup `henüz’ ödül verilmemiş olanlar var:

Kırgız yazar Cengiz Aytmatov, Fransız şair Yves Bonnefoy, Amerikalı Philip Roth, Kanadalı Margaret Atwood, Meksikalı Carlos Fuentes, Çek Milan Kundera, Perulu Mario Vargas Llosa vs...

İSKANDİNAVLARA İLTİMAS

Ben üşenmeyip oturdum, bu ödülü şimdiye kadar hangi ülkelerden kaç yazar kazanmış, birer birer saydım, bir istatistik çıkardım:

En çok Amerikalılarla Fransızlara verilmiş bu ödül. Bugüne kadar Nobel edebiyat ödülü kazanmış olan yazarların 10’u ABD’li, 9’u Fransız.

Fransızlardan biri (Sartre) ödülü reddetti. Biri aslında Provanslı (Mistral), biri de Rus’tu. (Iwan Bunin). Bir diğeriyse edebiyatçı değildi (Bergson).

Nobel edebiyat ödülünü kazananlardan 7’si (aslında beşi) İngiliz. Ancak bunlardan da biri aslen Trinidadlı (Naipaul), biri aslen Bulgar (Canetti).

Ayrıca 1953’de bu ödülü alan Sir Winston Churchill, Bergson kadar bile edebiyatçı değil.

Ama eserlerini İngilizce yazan William Butler Yeats ile George Bernard Shaw’un da ödülü İrlanda adına almış olmaları belli bir denge oluşturuyor.
Harold Pinter bu ödülü alan yedinci İngiliz.

Ödülü kazananlardan 6’sı Alman, 5’i İtalyan, 4’ü İrlandalı, 4’ü Rus, 3’ü İspanyol.

İkişer kişi de İsviçreli, Avusturyalı ve Yunanlı.

İlk başta, ödülü en çok Amerikalılarla Fransızların aldığı zannediliyor. Ama aslında en fazla İskandinavlara gitmiş bu ödül. Altı İsveçli, üç Norveçli, iki Danimarkalı ve bir Finlandiyalı almış bu ödülü. Toplam 12 eder. Bir de

İzlandalıyı eklersek sayı 13 oluyor.

ABD’den de, Fransa’dan daha çok...

Niçin böyle oluyor, derseniz... Nobel ödüllerini İsveç Akademisi dağıtıyor da ondan.

Norveçliler de Barış ödülünü veriyorlar. Norveç, Alfred Nobel’in ölümünden sonra İsveç’ten ayrılmış olduğu için, eski hemşehrilerinin mirasının bir kısmı da onlara düşmüş.

Dolayısıyla İskandinavlar arasında bir tür dayanışma veya `al gülüm ver gülüm’ yaklaşımının olması normal.

Belçikalı, Çinli, İzlandalı, Mısırlı, Şilili, Japon, Meksikalı, Nijeryalı, Kolombiyalı, Avustralyalı, Bulgar, Hintli, Polonyalı, İzlandalı, Macar, Çek, Yugoslav, Guatemalalı yazarlar bu ödülü birer kere almışlar.

Bazı ülkelerden ise hiç ödül sahibi yazar çıkmamış. Türkiye ve Türkçe konuşulan diğer Türkî devletler bunlar arasında. İslam ülkeleri içinde bir tek Mısırlı Necip Mahfuz var ki onun da İslam dünyasını ne kadar temsil edebileceği tartışılır.

Gerek Türkiye’de gerekse Arap ülkelerinde edebî değeri ve kalitesi itibarıyla ödül alanların birçoğundan üstün yazarlar/şairler var. Ama batı dünyasında tanınmak ve kabul edilmek gerekiyor ki İsveç Kraliyet Akademisi’ne isminiz önerilebilsin. Daha sonra da uluslar arası politik konjonktürün size ödül verilmesine uygun olması, yani bu karardan politik bir yarar umulması gerekiyor. Bütün aşamalardan sonra sizinle eşit şansa –yani aynı özelliklere- sahip bir düzine aday arasından birtakım İsveçli üniversite hocalarının keyfine göre tercih edilmeniz lazım. Bu da olursa Nobel edebiyat ödülünü kazanabiliyorsunuz.

Batı dışı ülkelerin yazarlarına ancak dört-beş yılda bir sıra geldiğini de unutmamalı.

Bütün bunlara bakıldığında geçmişte Yaşar Kemal’in, şimdilerde Orhan Pamuk’un ödül beklentilerinin pek de boş olmadığı söylenebilir. Ancak, kendilerine bir türlü sıra gelmediği için ödülü alamadılar.
Sırası gelince Orhan Pamuk’un bu ödülü alacağı muhakkaktır